تاریخ انتشار : ١٣٩٧/٠٢/٢٩ |
موضوع مقاله:  دین و اندیشه
نوع مقاله :  متفرقه
 
 
   
٢ نکته طلایی برای تلاوت قرآن در ماه رمضان

 

هر ساله، با فرا رسیدن ماه مبارک رمضان جامعه اسلامی ما توجه ویژهای به قرآن مبذول میدارد. «لکل شیء ربیع و ربیع القرآن شهر رمضان»[١] از تلاوت آیات وحی تا شرکت در جلسات ختم قرآن. رسانههای عمومی هم تلاش میکنند با پخش برنامههای قرآنی در این اقبال فراگیر سهیم شده و با پخش جلسات و محافل قرآنی شور و نشاط بیشتری را در بین مردم ایجاد نمایند. تمام این برنامههای مذکور خوب و مفید است و امید است که تلاش همه کسانی که به هر نحوی در مسیر قرآن گام بر میدارند، و در خدمت کتاب آسمانی هستند، در درگاه حضرت احدیت مأجور و سبب تقرب باشد.

ز سرّ غیب کس آگاه نیست قصه مخوان

کدام محرم دل ره درین حرم دارد

با این حال همواره جای تامل در کارها وجود دارد و چه بسا ما بتوانیم با آسیب شناسی صحیح از اوقاتی که در محضر قرآن به سر میبریم استفاده بیشتری بنماییم. چه ماه رمضانهایی که گذشت و ما در عین اینکه قرآن خواندیم و احیانا موفق به چند بار ختم کردن کتاب الهی هم شدیم، اما بهره لازم را نبردیم؛ دلمان به نور قرآن روشن نشد و از هدایتش طرفی نبستیم. شیاطین دوباره پس از ماه رمضان به سراغ ما آمدند و غفلتها و کدورتهای باطنی ادامه یافت. چرا؟ آیا تا کنون از خود پرسیدیم که واقعا چرا چنین میشود؟

مشکل اساسی ما اینست که قرآن میخوانیم اما آداب تلاوت را رعایت نمیکنیم. مقصودم آداب تجوید و صوت و لحن نیست که آن نیز در جای خود ارزشمند است، بلکه منظورم آدابی است که رعایت آنها باعث نتیجه بخش شدن تلاوت قرآن میشود. مسلما در این یادداشت کوتاه مجالی برای مطرح ساختن بحث به صورت تفصیلی نیست و لذا به ذکر دو ادب اکتفا مینماییم. یکی بحث تدبّر در قرآن است و دیگری بحث طهارت.

قرآن کریم صریحا میفرماید: «کِتَابٌ أَنزَلْنَاهُ إِلَیْکَ مُبَارَکٌ لِّیَدَّبَّرُوا آیَاتِهِ وَلِیَتَذَکَّرَ أُوْلُوا الْأَلْبَابِ » [٢]؛ [این‏] کتابى مبارک است که آن را به سوى تو نازل کرده‏ایم تا در [باره‏] آیات آن بیندیشند، و خردمندان پند گیرند. و نیز میفرماید: « أَفَلَا یَتدبّرونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلَى قُلُوبٍ أَقْفَالُهَا » [٣] یعنی: آیا به آیات قرآن نمى‏اندیشند؟ یا [مگر] بر دلهایشان قفلهایى نهاده شده است؟

از امام امیرالمۆمنین علیه السلام روایت داریم که میفرمایند: «الا لا خیر فی قرائة لیس فیها تدبّر، الا لا خیر فی عبادة لیس فیها تفقه»[۴]؛ آگاه باشید که هیچ خیری در تلاوتی که در آن تدبّر نباشد نیست؛ آگاه باشید که هیچ خیری در عبادتی که در آن معرفت اندوزی نباشد نیست.

این یک اصل است که در عبادات باید مورد توجه قرار گیرد. خود حضرت درباره روزه و شب زنده داری غافلانه، فرمایش جالبی دارند که تطبیقی بر اصل مذکور است و با این ایام هم مناسبت دارد. میفرمایند: « کم من صائم لیس له من صیامه الا الجوع و الظمآء و کم من قائم لیس له من قیامه الا السهر و العناء، حبذا نوم الاکیاس و افطارهم! » [۵] یعنی: «بسا روزه داری که بهرهای جز گرسنگی و تشنگی از روزهداری خود ندارد و بسا شب زنده داری که از شب زندهداری چیزی جز رنج و بی خوابی به دست نیاورد! خوشا خواب زیرکان و افطارشان!

مسلما مراد امام این نیست که زیرکان شب زنده داری نمیکنند و تمام شب را میخوابند و یا اینکه اصلا روزه نمیگیرند، مقصود حضرت مقایسه میان گروهی است که از روی غفلت عبادت میکنند و گروهی که اعمال خود را با توجه و معرفت انجام میدهند. چه بسا زیرکی به قصد قربت الهی استراحت کند و غذا بخورد مثلا به این نیت که توانایی انجام وظایف اسلامی و خدمت به خلق خدا را پیدا کند. اینجاست که استراحت او و غذا خوردن او ارزشمند میشود و بر اساس این روایت شریف از روزه و شب بیداری غافلان برتر میباشد.

بسیاری از ما متأسفانه فقط برای ثواب قرآن را میخوانیم و توجه نداریم که هدف از نزول قرآن چیست. از خود نمیپرسیم که اساسا چرا اینقدر ثواب برای تلاوت قرآن وجود دارد؟ چرا اینقدر پیامبر اسلام و اهل بیت ایشان روی تلاوت قرآن تأکید کرده اند؟ از مطالبی که نقل کردیم معلوم میشود که تدبّر در قرآن یکی از آداب مهم برای بهره بردن از نورانیت این گنجینه الهی است.

اما تدبّر چیست. تدبّر عبارتست از اینکه ما دنبال یک چیز را بگیریم. [۶]

پیگیر آن باشیم. پیامدها و نتایجش را در نظر بگیریم. تدبّر در قرآن این است که هنگامی که آیات الهی را تلاوت میکنیم ببینیم پیام آنها چیست. ما را به کجا میخواهد برساند. تدبّر قرآن این است که جای خودمان را در بحث قرآن پیدا کنیم و مسیر خود را دنبال کنیم. آیا از ابراریم یا از فجار. آیا از متقین هستیم یا فاسقین.

قرآن به گروهی نوید میدهد و به دستهای بیم. دستهای را رحمت میکند و قومی را لعنت. نکند که ما در زمره افرادی باشیم که قرآن میخوانند اما از آن بهره نمیبرند. روایت است که چه بسا کسی که قرآن میخواند اما قرآن او را لعنت میکند! «رب تال القرآن و القرآن یلعنه»[٧] تدبّر این است که فقط به چهره و ظاهر نگاه نکنیم بلکه به پشت و باطن توجه کنیم.

ادب دوم در تلاوت قرآن، مسأله طهارت است. مقصودم داشتن وضو و غسل نیست که البته آنها لازم هستند. بلکه مقصودم تحصیل طهارت باطن است.«إِنَّهُ لَقُرْآنٌ کَرِیمٌ* فِی کِتَابٍ مَّکْنُونٍ* لَّا یَمَسُّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ»؛ [٨]» یعنی: که این [پیام‏] قطعاً قرآنى است ارجمند، در کتابی کتابی نهفته. که جز پاک شدگان بر آن دست نزنند. طهارت باطنی مراتب و مراحلی دارد که مسلما گام اول برای تحصیل آن ترک گناهان است.« إِنَّمَا یَتَقَبَّلُ اللّهُ مِنَ الْمُتَّقِینَ [٩]» یعنی: خدا فقط از تقوا پیشگان مى‏پذیرد.

بدون رعایت تقوای الهی، ادعای داشتن طهارت سخنی نا مقبول است و گزاف. مراقب باشیم که فریب حالات خوشی را که احیانا در هنگام برخورد با آیات الهی به دست میآوریم نخوریم. بدون طهارت روحانی این حالات تداوم نخواهد داشت. این بحث نیازمند توضیحات بیشتری است که در این مختصر نمیگنجد.

خدا به همه ما توفیق استفاده از قرآن را مرحمت فرماید. و ما را با قرآن محشور فرماید.

تحصیل عشق و رندی، آسان نمود اول

آخر بسوخت جانم، در کسب این فضائل

گفتم که کی ببخشی، بر جان ناتوانم

گفت آن زمان که نبود جان در میانه حائل

و الحمد لله رب العالمین-

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

پی نوشت ها:

[١]- الکافی٢/۶٣٠ از امام باقر (علیه السلام)

[٢] -ص٢٩- ترجمه تمام آیات در این مقاله از مرحوم فولادوند است.

[٣] - محمد٢۴

[۴] - بحارالانوار٩٢/٢١١

[۵] - نهج البلاغه، حکمت١۴۵ ترجمه از مرحوم دشتی است.

[۶] - مفردات راغب اصفهانی٣٠٧: التَّدْبِیرُ: التفکر فی دبر الأمور. در مجمع البحرین ٣/٢٩٩می نویسد: لتَّدْبِیرُ فی الأمر: أن تنظر إلى ما یئول إلیه عاقبته. و تدبّر الأمر: التفکر فیه. و الدُّبُر: المخرج دون الألیین. و الفرق بین‏ التدبّر و التفکر- على ما قیل- هو أن‏ التدبّر تصرف القلب بالنظر فی العواقب و التَّفَکر تصرف القلب فی النظر بالدلائل‏

[٧] - بحارالانوار٨٩/١۶۴ از پیامبر اعظم (صلی الله علیه و آله)

[٨] - واقعه٧٩-٧٧

[٩] - مائده٢٧

سید محمد مهدی رفیع پور

مدرس حوزه و دانشگاه

 

 
     
  منبع مقاله:  هگمتانه  
     
 
 
    پایگاه اطلاع رسانی مقالات و نوشته های شهرداری همدان     شهر الکترونیک همدان