تاریخ انتشار : ١٣٩۵/١١/٢۴ |
موضوع مقاله:  جامعه
نوع مقاله :  متفرقه
 
 
   
نقش رسانه در سلامت و تربیت فرزندان

 

درجه نفوذ رسانه در جوامع و تاثیرات آن به حدی است که آموزش رسانه، به ضرورتی اجتناب ناپذیر تبدیل شده است. باید تاکید کرد که کودکان و نوجوانان در استفاده از رسانه و تاثیر پذیری از آن با والدین خود تفاوت کامل دارند. آنها بین « جهان » و «جهان رسانه ای» فرق نمی گذارند و در به کارگیری رسانه بسیار راحت تر از والدین خود عمل می کنند.

سرعت انتقال اطلاعات و فناوری های نوین به حدی سریع است که این کودک است که در استفاده از رسانه های مختلف از والدین خود پیشی می گیرد و هنوز والدین بر یکی از ابزارهای رسانه مسلط نشده اند که کودک بر چند ابزار دیگر مسلط می شود.کم نیستند خانواده هایی که در آن کودکان به کار با اینترنت و پست الکترونیک تسلط کامل دارند اما والدین به آن مسلط نیستند. طبیعی است که تداوم بی توجهی و غفلت از تاثیر رسانه بر کودکان چه از سوی والدین و چه از سوی سیاستگذاران در حوزه سلامت، باعث ناقص ماندن اجرای راهکارهای متعدد برای سلامت روانی، اجتماعی و فرهنگی در حوزه کودکان خواهد شد.

دکتر میترا مولایی نژاد در این مقاله به نقش رسانه در سلامت و تربیت فرزندان و چگونگی به کارگیری رسانه در راستای تربیت فرزندان می پردازد.

کودکان و نوجوانان به صورت میانگین حدود هفت ساعت از روز را در برابر رسانه ها  صرف می کنند و بسیاری از آنان به تلوزیون، کامیپوتر، اینترنت و بازی های ویدئویی، و موبایل ها دسترسی دارند.

مطالعات نشان می دهند که رسانه می تواند اطلاعاتی را در مورد رفتارهای کم خطر  و بهداشتی به افراد ارائه دهند و  ارتباط های اجتماعی را گسترده تر سازند. با این حال شواهد جدید نگرانی های جدی را در مود تأثیر رسانه بر بروز رفتارهای خشونت آمیز، رفتارهای جنسی، مصرف مواد، اختلالات تغذیه ای و مشکلات تحصیلی مطرح کرده اند. ما پیشنهادهایی را برای والدین، متخصصین و رسانه ها و سیاست گذاران برای افزایش منافع و کاهش مضرات رسانه برای  کودکان و نوجوانانی که سال های حساس رشد را می گذرانند فراهم کرده ایم که در ادامه می آید.

رسانه ها نه تنها از طریق تخصیص وقت کودکان و نوجوانان به آنها و کاهش وقتی که برای خواب و انجام تکالیف صرف می کنند بر آنها تاثیر می گذارند بلکه بر باورها و اعتقادات آنها نیز مؤثرند. براساس تئوری یادگیری اجتماعی کودکان و نوجوانان از طریق مشاهده و تقلید آنچه مشاهده می کنند فرا می گیرند.

به ویژه وقتی که صحنه ها به نظر واقعی رسیده و یا پاداشی برای آن فعالیت در نظر گرفته شده باشد. براساس تئوری شناختی، ظرفیت شناختی کودکان در مراحل مختلف متفاوت بوده و تعیین کننده آن است که از رسانه چه ادراکی خواهند داشت. برای مثال کودکان کوچکتر از ۸ سال درک کمتری از قصد افراد از رفتارهای تشویقی و برانگیزاننده دارند.بنابراین در برابر تبلیغات براحتی تحت تأثیر قرار می گیرند. به علاوه رسانه ها به نوجوانان «طرحواره هایی» در مورد اینکه در موقعیت نا آشنا  همچون یک رابطه رمانتیک چگونه عمل کنند، ارائه می کنند و در نهایت براساس تئوری ابر همتا، رسانه گاهی همچون یک دوست مؤثر و قدرتمند می تواند رفتارهای پر خطر را برای فرد بصورت نرمال و معمولی جلوه دهد.

تئوری های مختلفی برای تأثیر قوی رسانه و آثار منفی آن بر کودکان و نوجوانان مطرح شده است. یکی از فرضیه هایی که در این مورد مطرح است، این است که والدین تلاش می کنند تا مواجهه فرزندانشان را با محتوای تأثیر گذار رسانه ها کاهش دهند. اما براساس «اثر سوم شخص» (یک پدیده شناخته شده در ارتباطات) نوجوانان و بزرگسالان تصور می کنند، رسانه بر همه تأثیر می گذارد، به غیر از خودشان و فرزندانشان!

 

چاقی و اختلالات خوردن

 مطالعات متعدّد طولی نشان دهنده آن است که در تمام جهان استفاده از رسانه ها با چاقی و اضافه وزن همراه است امّا مکانیسم تأثیر آن نامشخص است. صنعت غذا و تبلیغات غذاهای با ارزش غذایی اندک امّا پر کالری ممکن است یکی از عوامل مؤثر باشد. براساس یک مطالعه در امریکا نوجوانان سالانه ۴۴۰۰ الی۷۶۰۰ تبلیغ در مورد غذاهای کم ارزش و فست فود در تلویزیون مشاهده می کنند. کارآزمایی های بالینی نشان دهنده آن است که قرار گرفتن در معرض تبلیغات فست فودها و غذاهای کم ارزش  بر باور  و سلیقه کودکان برای انتخاب غذا تاثیر می گذارد. به غیر از تأثیر رسانه ها در انتخاب نوع غذاهای تبلیغی، خوردن غذا در طی تماشای رسانه می تواند احتمال مصرف غذا را افزایش دهد. در یک مطالعه دانشجویانی که  در معرض تماشای تلویزیون قرار گرفته بودند بیش از کسانی که به یک قطعه موسیقی کلاسیک گوش می داند غذا مصرف کرده اند. یکی از فرضیه ها این است که احساس سیری هنگام مشاهده تلویزیون مهار می شود به همان ترتیب مشاهده تلویزیون فعالیت های بدنی را مهار می کند. از سوی دیگر مشاهده طولانی مدّت تلویزیون بر خواب کودکان اثر منفی می گذارد و کودکانی که خواب کافی ندارند بیشتر احتمال دارد که تلویزیون تماشا کنند و  کمتر در فعّالیت های فیزیکی مشارکت می کنند. رسانه ها همچنین در شکل گیری تصویر ذهنی افراد از خودشان نقش مهمی ایفا می کنند و ممکن است در شکل گیری توقعات نامعقول و غیر واقعی  در مورد سایز بدن و عدم رضایت کودکان و نوجوانان از بدنشان شوند. دختران نوجوانی که بصورت مرتب مجلات زیبایی و مد را مطالعه می کنند بیشتر احتمال دارد که از تصور بد شکلی بدنشان در طی سال های نوجوانی رنج ببرند. یک مطالعه در فیجی نشان داد که پس از شروع برنامه های یک تلویزیون امریکایی که در آن شخصیت های زن فیلم همه لاغر اندام بودند، شیوع دخترانی که از اختلالات خوردن رنج می بردند افزایش یافت.

 

 مشکلات تکاملی

 مشاهده تلویزیون به مدت بیش از ۲ الی ۳ ساعت در روز  در سال های اوّلیه کودکی با اختلال نقص توجه در سال های اولیه دبستان مرتبط دانسته شده است. گرچه مکانیسم و جهت این پدیده مشخص نیست و نیاز به مطالعه بیشتر دارد(شاید کودکان با نقص توجه تمایل بیشتری به مشاهده تلویزیون دارند و یا مشاهده طولانی مدّت تلویزیون موجب نقص توجه می شود). همچنین ۷ مطالعه وجود دارند که امکان تأخیر در شروع به حرف زدن را در شیرخوارانی که به مدّت طولانی در معرض تلویزیون و ویدئو قرار گرفته اند نشان می دهد و همچنین مطالعه ای وجود ندارد که نشان دهد قرار گرفتن شیرخواران در برابر این رسانه ها منجر به تسریع رشد و تکامل بچه ها می شود.

 

 عملکرد تحصیلی و مشکلات یادگیری

 امکان ارتباط بین تماشای تلویزیون و نقص توجه و یا سایر نقایص یادگیری یک از موضوعاتی است که امروز بیشتر مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته است. یک مطالعه اولیه در سال ۲۰۰۴ نشان داد که ارتباطی بین ساعات روزانه تماشای تلویزیون در سنین ۱ تا ۲ سالگی و نقایص توجه در ۷ سالگی به بعد وجود دارد. امّا یک مطالعه جدیدتر که به مقایسه ۵۹ کودک با نقص توجه و ۱۰۶ کودک در گروه مقایسه می پرداخت نشان داد که این کودکان پس از تماشای  طولانی مدّت تلویزیون بعداً دچار اختلالات شناختی بیشتری نسبت به گروه مقایسه می شوند. حداقل ۴ مطالعه ارتباط بین  تماشای طولانی مدّت تلویزیون و اختلال در عملکرد تحصیلی را نشان داده اند به ویژه وقتی که دستگاه تلویزیون در اتاق خواب کودک قرار گرفته است.

 

 سایر مشکلات سلامتی

ارتباط مشاهده طولانی مدّت تلویزیون با افزایش کلسترول خون، افزایش فشار خون، افزایش بروز آسم، اختلال خواب، اختلال خلق، مشکلات روانی و افسردگی در مطالعات مختلف مشاهده شده است. البته اغلب این مطالعات از نوع همبستگی بوده و ارتباط علت و معلولی را مورد بررسی قرار نداده اند.

 

 نقش های آموزشی رسانه

 صرف نظر از آثار منفی که برای رسانه برای کودکان و نوجوانان برشمردیم، رسانه می تواند آثار بسیار مثبتی در زمینه های آموزشی نیز داشته باشد. کودکان و نوجوانان می توانند نگرش و رفتارهای ضد خشونت، همدلی و تحمّل سایر مردم از فرهنگ ها و نژادهای مختلف، و احترام به بزرگترها را از رسانه بیاموزند. بازی های ویدئویی نیز می توانند مفید باشند. از جمله بازی هایی که اخیراً به صورت تعاملی طراحی شده اند و می توانند همراه با فعّالیت بدنی و مصرف کالری در طی بازی باشند. پیام های اجتماعی نیز می توانند به راحتی از طریق رسانه ها به کودکان و نوجوانان منتقل شوند. برای مثال استفاده از کاندوم در طی روابط جنسی و نیز شناسایی راه های انتقال بیماری های مقاربتی و ایدز و یا حضور در شبکه های اجتماعی برای کودکان و نوجوانان منزوی و معلول می تواند به پیدا کردن دوستان مشابه و استفاده از ظرفیت های موجود آنها کمک کند. با این حال برقراری روابط اجتماعی آنلاین برای همه کودکان و نوجوانان آثار مشابهی ندارد و والدین باید همه دوستان فرزندانشان را در شبکه های اجتماعی بخوبی بشناسند. تکنولوزی های ارتباطی که اغلب برای ارتباط با افراد غریبه استفاده می شوند( مانند چت کردن در فضاهای چت عمومی) می توانند همبستگی منفی با برقراری ارتباط در دنیای واقعی  داشته باشند.

 

 راهکارها

 استفاده از برخی راهکارها می تواند برای استفاده کاربردی از آثار مثبت رسانه مفید باشد.

 

 والدین

 آکادمی طب کودکان امریکا موارد زیر را برای والدین در مورد مواجهه کودکان با رسانه  توصیه می کند:

۱-   مدت کلی  تماشای تلویزیون را برای کودکان بیش از ۲ سال به۱ الی۲ ساعت در روز محدود کنید.

۲  - از  تماشای تلویزیون توسط کودکان زیر ۲  سال پیشگیری کنید.

۳ -  از گذاشتن تلویزیون دراتاق کودکان خودداری کنید.

۴-  همزمان با بچه هایتان به تماشای تلویزیون بنشینید و محتوا را برایشان توضیح دهید. متخصصین بهداشتی تأکید می کنند والدین باید مدّت تماشای تلویزیون توسط کودکانشان را به دقّت تحت نظر بگیرند. همچنین از قرار گرفتن کودکان در برابر صحنه های خشونت آمیز و یا  صحنه هایی که برای افراد زیر ۱۸ سال نا مناسب عنوان می شود پیشگیری کنند. والدین همچنین به عادت های خودشان در مورد مشاهده رسانه ها توجه کنند. زیرا پژوهش ها نشان داده است که عادات والدین در مورد تماشای تلویزیون یک متغیر تعیین کننده عادات فرزندشان در استفاده از رسانه است. والدین باید بکوشند اطّلاعات صحیح و تکمیلی را در مورد موضوعاتی که توسط تلویزیون مطرح می شوند برای کودکانشان فراهم کنند تا از آثار منفی محتواهای ارائه شده بکاهند.

 مدارس

 مدارس در اغلب نقاط دنیا  جایگاهی برای رسانه ها در پیشگیری از خشونت، سوء استفاده از داروها، و آموزش های جنسی قائل نیستند. در حالی که با گسترش دامنه قرار گرفتن کودکان در معرض آزارهای جنسی و محتوای جنسی رسانه ها، مدارس نیز باید آموزش هایی را در مورد روش های مقابله کودکان با سو استفاده جنسی، مسائل جنسی و راه های مقابله با پیام هایی را که از طریق رسانه های غربی در معرض آنها قرار می گیرند را برای دانش آموزان در نظر بگیرند. به همان ترتیب راه های مقاومت در برابر پیشنهادهای همسالان و سایر افراد در برابر مصرف سیگار، مواد و الکل را باید در طی برنامه هایی به دانش آموزان بیاموزند. بدیهی است این برنامه های آموزشی باید  بصورت جامع و بر مبنای فرهنگ هر جامعه در آموزش و پرورش کشورها تدوین و مرتب بازبینی و ارزیابی شوند. برخی از کشورهای دنیا همانند انگلیس استرالیا و کانادا چنین برنامه هایی را در آموزش رسمی خود گنجانده اند و برخی مطالعات نشان داده اند که این  برنامه ها ممکن است در تخفیف آثار منفی رسانه ها مفید باشند.

 همچنین برنامه هایی که بر مبنای خویشتن داری طراحی شده اند برای آموزش به نوجوانان مفید هستند. این برنامه ها  پرهیز را به عنوان یک انتخاب ارزشمند برای نوجوانان پیشنهاد می کنند. این روش ها مبتنی بر تاکتیک های پرهیز هستند و اطلاعاتی در مورد روش های پیشگیری، ایدز و بیماری های آمیزشی عرضه می کنند و توصیه می کنند نوجوانان مقاربت را تا زمان ازدواج به تاخیر بیندازند.

 

 نقش دولت و سیاست گزاران

 تدوین قوانینی در مورد الزام رسانه ها به پخش برنامه های آموزشی در حیطه های مختلف، و حمایت از پژوهشگران برای بررسی آثار رسانه ها بر سلامت کودکان و نوجوانان و نیز انجام مطالعات پیمایشی در مورد میزان مواجهه کودکان و نوجوانان با رسانه های مختلف از راهکارهایی است که می تواند به تعیین  ضریب تأثیر رسانه ها بر این گروه های سنی کمک کند.

 در طی ۵۰ سال گذشته مطالعات نشان داده اند که رسانه می تواند نقش یک معلّم قوی را برای کودکان و نوجوانان ایفا کند. تاکنون اقدامات اندکی توسط والدین، مراقبین بهداشتی و نیز مدارس برای تخفیف و تعدیل آثار منفی رسانه ها و افزایش آثار مثبت آنها بر فرزندان انجام شده است. مطالعات زیادی هنوز مورد نیاز است ولی شواهد موجود نشان دهنده آن است که باید نگران بود و اقدامات بیشتری انجام داد.

 دکتر میترا مولایی نژاد

 

 
     
  منبع مقاله:  sahebnews.ir  
     
 
 
    پایگاه اطلاع رسانی مقالات و نوشته های شهرداری همدان     شهر الکترونیک همدان